ایا رښتیا هم IPPs بهرنیو شرکتونو پورې تړلي دي چې حکومت نشي کولی له هغوی سره شوي تړونونه لغوه کړي؟
▫
په پاکستان کې ټولټال 32 د فوسل سون توکو پر بنسټ برېښنايي کارخونې شتون لري. له دې جملې څخه 18 کارخونې یوازې د پنځو لویو سوداګریزو ډلو په واک کې دي. یعنې د برېښنايي سکتور نږدې نیمایي برخه د څو محدودو کورنیو تر کنټرول لاندې ده.
زموږ د برېښنا نظام څنګه سمېدای شي؟ (دریمه برخه)
د حکومت او د انرژۍ وزارت له خوا دا تاثر ورکړل شوی چې که د IPPs تړونونه لغوه کړل شي، نو پاکستان به له نړیوالو ستونزو سره مخ شي او دا کار به یو لوی نړیوال بحران رامنځته کړي.
خو زما د څېړنې له مخې حقیقت دا دی چې په پاکستان کې فعال IPPs نږدې 90 سلنه د پاکستاني سوداګریزو ډلو په ملکیت یا شراکت کې دي. له همدې امله دا ادعا چې دا ټول تړونونه نړیوال دي او بیاکتنه یې ممکنه نه ده، د حقیقت بشپړه انځور نه وړاندې کوي.
په ځینو پروژو کې محدود بهرني پانګه اچوونکي شامل شوي، څو دا تاثر رامنځته شي چې دا نړیوالې پروژې دي، حال دا چې اصلي ملکیت او کنټرول له پیل څخه د ځايي سوداګریزو ډلو په لاس کې و.
دا سمه ده چې په 1994 کال کې د IPPs پالیسي له پیل سره بهرني پانګه اچوونکي په لوی شمېر کې پاکستان ته راغلل، خو د وخت په تېرېدو سره ډېرو خپل سهمونه وپلورل او ووتل، او دا پروژې بالاخره د پاکستاني شرکتونو ملکیت ته انتقال شوې.
په دې برخه کې د پاکستان لوی Fossil Fuel Based IPPs، یعنې هغه خصوصي برېښنايي شرکتونه چې له سکرو، ګاز، RLNG، فرنس آئل او نورو فوسل سون توکو څخه برېښنا تولیدوي، د لومړي ځل لپاره په یوه ځای کې وړاندې کېږي، څو دا څرګنده شي چې د هېواد د اوسني برېښنا نظام په جوړولو کې د دې شرکتونو څومره اغېز او نفوذ دی.
د همدې شرکتونو او حکومت د ګډو پرېکړو له امله د برېښنا په بیلونو کې ثابت لګښتونه او FCA (Fuel Cost Adjustment) شامل شول، چې د هر مصرف کوونکي له بیل څخه اخیستل کېږي او دې شرکتونو ته ورکول کېږي.
اوس راځئ چې دغو شرکتونو ته یو نظر واچوو:
1۔ Pak Gen Power (ملکیت: نشاط گروپ)
2۔ Nishat Power (ملکیت: نشاط گروپ)
3۔ Nishat Chunian Power (ملکیت: نشاط چونیاں گروپ)
4۔ Lalpir Power (ملکیت: نشاط گروپ)۔ دا کارخونه په پیل کې د یوې امریکايي کمپنۍ ملکیت وه، خو په 2007 کال کې نشاط ګروپ واخیسته. تر سپتمبر 2024 پورې یې له حکومت سره د تړون له مخې برېښنا پلورله، خو د عامه فشار له امله دا تړون ختم شو. حکومت ویلي چې زاړه تړونونه پر خلکو غیر معمولي مالي بار اچوي. شرکت خبرداری ورکړی چې که تړون یو اړخیز لغوه شي، نو نړیوالې منځګړیتوب ته به ولاړ شي، خو حکومت ویلي چې د اړتیا په صورت کې د دې تړونونو پلټنه هم کېدای شي. وروسته حکومت شاوخوا 12.5 اربه روپۍ سیټلمنټ ورکړه او اوس دا کارخونه په preservation mode کې ده.
5۔ Hub Power Company (Hubco) (ملکیت: حبکو گروپ)
6۔ Narowal Energy (ملکیت: حبکو گروپ)
7۔ China Power Hub Generation Company (CPHGC) (ملکیت: حبکو گروپ او چيني شریکان)
8۔ Thar Energy Limited (TEL) (ملکیت: حبکو گروپ او شریکان)
9۔ ThalNova Thar Power (ملکیت: حبکو گروپ او شریکان) د حبکو اوسنی مشر ایم حبیب الله خان دی. مخکې دا شرکت د بهرنیو پانګه اچوونکو په لاس کې و، وروسته حسین داود مشر شو، او بیا ایم حبیب الله خان د ونډو په اخیستو سره مشري ترلاسه کړه.
10۔ Fauji Kabirwala Power Company (ملکیت: فوجي فاؤنڈیشن)
11۔ Foundation Power Company Daharki (ملکیت: فوجي فاؤنڈیشن)
12۔ Orient Power Company (ملکیت: اورینٹ گروپ)
13۔ Saba Power Company (ملکیت: صبا پاور کمپنی) د دې دواړو مالک ندیم بابر دی، چې د عمران خان په حکومت کې د پټرولیم سلاکار و.
14۔ Kohinoor Energy Limited (ملکیت: سہگل گروپ)
15۔ Uch Power Limited (Uch I) (ملکیت: سفائر فائبرز 50٪ او Mind Bridge 50٪)
16۔ Uch II Power (ملکیت: سفائر فائبرز 50٪ او Mind Bridge 50٪)
17۔ Sapphire Electric Company Limited (ملکیت: سفائر گروپ)
18۔ TNB Liberty Power (ملکیت: لبرٹی گروپ)
19۔ Liberty Power Tech (ملکیت: لبرٹی گروپ)
20۔ Engro Powergen Qadirpur (ملکیت: اینگرو گروپ)
21۔ Lucky Electric Power (ملکیت: لکی گروپ)
22۔ Attock Gen Power (ملکیت: اٹک گروپ)
23۔ Atlas Power (ملکیت: اٹلس گروپ)
24۔ Saif Power (ملکیت: سیف گروپ)
25۔ Halmore Power Generation (ملکیت: ہالمور گروپ)
26۔ Gul Ahmed Energy (ملکیت: گل احمد گروپ)
27۔ Tapal Energy (ملکیت: ٹپال گروپ)
28۔ Rousch Power (د حکومت تر واک لاندې، NPPMCL)۔ دا کارخونه اوس بشپړه فعاله نه ده او د پخواني IPP ماډل له مخې منظم تولید نه کوي.
29۔ Sahiwal Coal Power (ملکیت: Huaneng Shandong، چین)
30۔ Port Qasim Coal Power (ملکیت: چین او قطر)
31۔ Engro Thar Coal Power (ملکیت: اینگرو گروپ او شریکان)
32۔ Thar Coal Block I Power (ملکیت: Shanghai Electric، چین)
که د دې 32 کارخانو عمومي جاج واخیستل شي، نو ښکاري چې 28 یې د پاکستاني ډلو په واک کې دي او یوازې 4 کې بهرني شرکتونه، په ځانګړي ډول چيني، ښکېل دي.
دا پوښتنه لا هم پاتې ده چې د دې نظام اصلي ګټه څوک ترلاسه کوي او ولې یې بار پر عامو خلکو اچول کېږي. د خلکو له جېبونو څخه راټولې شوې پیسې چېرته ځي او څنګه دا IPPs دومره لوی اقتصادي ځواک ګرځېدلي دي.
دا یوازې بې عدالتي نه، بلکې څرګند اقتصادي استحصال دی چې عام خلک یې سخت اغېزمن کړي دي.
که د دې ټول نظام رښتینې او بې پرې پلټنه غواړي، نو یوازې دولتي کمېسیونونه بسنه نه کوي، بلکې یو داسې خپلواک او شفاف سیستم ته اړتیا ده چې پکې اقتصاد پوهان، د انرژۍ متخصصین، آډیټران او د ټولنې استازي شامل وي او ټول بهیر د خلکو مخې ته وي.
تر هغه چې دا بهیر شفاف او له مفاداتو پاک نه شي، نه به حقیقت څرګند شي او نه به د برېښنا د ستونزې دوامداره حل وموندل شي۔
(نور په راتلونکې برخه کې)
زموږ د برېښنا نظام څنګه سمېدای شي؟ (دریمه برخه)
د حکومت او د انرژۍ وزارت له خوا دا تاثر ورکړل شوی چې که د IPPs تړونونه لغوه کړل شي، نو پاکستان به له نړیوالو ستونزو سره مخ شي او دا کار به یو لوی نړیوال بحران رامنځته کړي.
خو زما د څېړنې له مخې حقیقت دا دی چې په پاکستان کې فعال IPPs نږدې 90 سلنه د پاکستاني سوداګریزو ډلو په ملکیت یا شراکت کې دي. له همدې امله دا ادعا چې دا ټول تړونونه نړیوال دي او بیاکتنه یې ممکنه نه ده، د حقیقت بشپړه انځور نه وړاندې کوي.
په ځینو پروژو کې محدود بهرني پانګه اچوونکي شامل شوي، څو دا تاثر رامنځته شي چې دا نړیوالې پروژې دي، حال دا چې اصلي ملکیت او کنټرول له پیل څخه د ځايي سوداګریزو ډلو په لاس کې و.
دا سمه ده چې په 1994 کال کې د IPPs پالیسي له پیل سره بهرني پانګه اچوونکي په لوی شمېر کې پاکستان ته راغلل، خو د وخت په تېرېدو سره ډېرو خپل سهمونه وپلورل او ووتل، او دا پروژې بالاخره د پاکستاني شرکتونو ملکیت ته انتقال شوې.
په دې برخه کې د پاکستان لوی Fossil Fuel Based IPPs، یعنې هغه خصوصي برېښنايي شرکتونه چې له سکرو، ګاز، RLNG، فرنس آئل او نورو فوسل سون توکو څخه برېښنا تولیدوي، د لومړي ځل لپاره په یوه ځای کې وړاندې کېږي، څو دا څرګنده شي چې د هېواد د اوسني برېښنا نظام په جوړولو کې د دې شرکتونو څومره اغېز او نفوذ دی.
د همدې شرکتونو او حکومت د ګډو پرېکړو له امله د برېښنا په بیلونو کې ثابت لګښتونه او FCA (Fuel Cost Adjustment) شامل شول، چې د هر مصرف کوونکي له بیل څخه اخیستل کېږي او دې شرکتونو ته ورکول کېږي.
اوس راځئ چې دغو شرکتونو ته یو نظر واچوو:
1۔ Pak Gen Power (ملکیت: نشاط گروپ)
2۔ Nishat Power (ملکیت: نشاط گروپ)
3۔ Nishat Chunian Power (ملکیت: نشاط چونیاں گروپ)
4۔ Lalpir Power (ملکیت: نشاط گروپ)۔ دا کارخونه په پیل کې د یوې امریکايي کمپنۍ ملکیت وه، خو په 2007 کال کې نشاط ګروپ واخیسته. تر سپتمبر 2024 پورې یې له حکومت سره د تړون له مخې برېښنا پلورله، خو د عامه فشار له امله دا تړون ختم شو. حکومت ویلي چې زاړه تړونونه پر خلکو غیر معمولي مالي بار اچوي. شرکت خبرداری ورکړی چې که تړون یو اړخیز لغوه شي، نو نړیوالې منځګړیتوب ته به ولاړ شي، خو حکومت ویلي چې د اړتیا په صورت کې د دې تړونونو پلټنه هم کېدای شي. وروسته حکومت شاوخوا 12.5 اربه روپۍ سیټلمنټ ورکړه او اوس دا کارخونه په preservation mode کې ده.
5۔ Hub Power Company (Hubco) (ملکیت: حبکو گروپ)
6۔ Narowal Energy (ملکیت: حبکو گروپ)
7۔ China Power Hub Generation Company (CPHGC) (ملکیت: حبکو گروپ او چيني شریکان)
8۔ Thar Energy Limited (TEL) (ملکیت: حبکو گروپ او شریکان)
9۔ ThalNova Thar Power (ملکیت: حبکو گروپ او شریکان) د حبکو اوسنی مشر ایم حبیب الله خان دی. مخکې دا شرکت د بهرنیو پانګه اچوونکو په لاس کې و، وروسته حسین داود مشر شو، او بیا ایم حبیب الله خان د ونډو په اخیستو سره مشري ترلاسه کړه.
10۔ Fauji Kabirwala Power Company (ملکیت: فوجي فاؤنڈیشن)
11۔ Foundation Power Company Daharki (ملکیت: فوجي فاؤنڈیشن)
12۔ Orient Power Company (ملکیت: اورینٹ گروپ)
13۔ Saba Power Company (ملکیت: صبا پاور کمپنی) د دې دواړو مالک ندیم بابر دی، چې د عمران خان په حکومت کې د پټرولیم سلاکار و.
14۔ Kohinoor Energy Limited (ملکیت: سہگل گروپ)
15۔ Uch Power Limited (Uch I) (ملکیت: سفائر فائبرز 50٪ او Mind Bridge 50٪)
16۔ Uch II Power (ملکیت: سفائر فائبرز 50٪ او Mind Bridge 50٪)
17۔ Sapphire Electric Company Limited (ملکیت: سفائر گروپ)
18۔ TNB Liberty Power (ملکیت: لبرٹی گروپ)
19۔ Liberty Power Tech (ملکیت: لبرٹی گروپ)
20۔ Engro Powergen Qadirpur (ملکیت: اینگرو گروپ)
21۔ Lucky Electric Power (ملکیت: لکی گروپ)
22۔ Attock Gen Power (ملکیت: اٹک گروپ)
23۔ Atlas Power (ملکیت: اٹلس گروپ)
24۔ Saif Power (ملکیت: سیف گروپ)
25۔ Halmore Power Generation (ملکیت: ہالمور گروپ)
26۔ Gul Ahmed Energy (ملکیت: گل احمد گروپ)
27۔ Tapal Energy (ملکیت: ٹپال گروپ)
28۔ Rousch Power (د حکومت تر واک لاندې، NPPMCL)۔ دا کارخونه اوس بشپړه فعاله نه ده او د پخواني IPP ماډل له مخې منظم تولید نه کوي.
29۔ Sahiwal Coal Power (ملکیت: Huaneng Shandong، چین)
30۔ Port Qasim Coal Power (ملکیت: چین او قطر)
31۔ Engro Thar Coal Power (ملکیت: اینگرو گروپ او شریکان)
32۔ Thar Coal Block I Power (ملکیت: Shanghai Electric، چین)
که د دې 32 کارخانو عمومي جاج واخیستل شي، نو ښکاري چې 28 یې د پاکستاني ډلو په واک کې دي او یوازې 4 کې بهرني شرکتونه، په ځانګړي ډول چيني، ښکېل دي.
دا پوښتنه لا هم پاتې ده چې د دې نظام اصلي ګټه څوک ترلاسه کوي او ولې یې بار پر عامو خلکو اچول کېږي. د خلکو له جېبونو څخه راټولې شوې پیسې چېرته ځي او څنګه دا IPPs دومره لوی اقتصادي ځواک ګرځېدلي دي.
دا یوازې بې عدالتي نه، بلکې څرګند اقتصادي استحصال دی چې عام خلک یې سخت اغېزمن کړي دي.
که د دې ټول نظام رښتینې او بې پرې پلټنه غواړي، نو یوازې دولتي کمېسیونونه بسنه نه کوي، بلکې یو داسې خپلواک او شفاف سیستم ته اړتیا ده چې پکې اقتصاد پوهان، د انرژۍ متخصصین، آډیټران او د ټولنې استازي شامل وي او ټول بهیر د خلکو مخې ته وي.
تر هغه چې دا بهیر شفاف او له مفاداتو پاک نه شي، نه به حقیقت څرګند شي او نه به د برېښنا د ستونزې دوامداره حل وموندل شي۔
(نور په راتلونکې برخه کې)
