آیا پاکستان دی حکومت نوں ایہہ شعور اے کہ پاکستان وچ سرکاری سواریاں اتے دیہاڑی دا کِنّا پٹرول لگدا اے؟

جے سچ مچ ایندھن دی بچت مقصد اے تاں سب توں پہلاں سرکاری گڈیاں دے بے جا استعمال ول چاتی پانی چاہیدی اے، نہ کہ سکولاں تے کالجاں نوں بند کیتا جاوے۔ ایہہ رولا بس خرچیاں دا نئیں بلکہ حکومتی وڈیائی دا وی اے۔

پاکستان دے وکھو وکھ سرکاری اداریاں دیاں گڈیاں وچ دیہاڑی دا لگ بھگ پنجی لکھ لیٹر پٹرول تے ڈیزل ورتیا جاندا اے۔ جے اس مقدار نوں مہینے دے حساب نال ویکھیا جاوے تاں ایہہ کھپت تقریباً سات کروڑ پنجاہ لکھ لیٹر ماہانہ تک پہنچ جاندی اے۔ ایہہ حساب کتاب اس گل ول اشارہ کردا اے کہ سرکاری ٹرانسپورٹ دا نظام ملک دی ایندھن معیشت وچ اک سدھا سانواں حصہ رکھدا اے۔

پنجاب وچ ہنے لگن والی وہیکلز پالیسی دے حساب نال بعض اعلیٰ افسران نوں ذاتی گڈی ورتن دی اجازت دِتی گئی اے۔ اس دی وجہ ایہہ دسی گئی کہ اوہناں دے ٹبر نوں ہری نمبر پلیٹ والی سرکاری گڈی دے نال عوامی مقاماں تے جان لگیاں شرمندگی محسوس نہ ہووے۔ پر ایہہ دلیل عوامی حلقیاں وچ کئی سوال کھڑے کردی اے۔

حکومت نے خطے وچ ممکنہ جنگی حالات تے تیل دی رسد متاثر ہون دے خدشے نوں سامنے رکھدے ہویاں اک قومی فیول کنزرویشن منصوبہ تیار کیتا اے۔ اس منصوبے وچ ایہہ تجاویز پیش کیتیاں گئیاں نیں کہ سرکاری تے نجی دفتراں والے گھر بہہ کے کم کرن یعنی ورک فرام ہوم نوں فروغ دِتا جاوے تے تعلیمی اداریاں وچ فاصلاتی تعلیم یعنی آن لائن پڑھائی دا نظام متعارف کروایا جاوے تاکہ ایندھن دی کھپت گھٹائی جاوے۔ پر وچارن دی گل اے آ کہ سرکاری گڈیاں دے ایندھن استعمال وچ کمی دے بارے وچ کوئی واضح پالیسی سامنے نئیں آئی۔

پاکستان وچ سرکاری گڈیاں تے خرچ ہون والے پٹرول تے ڈیزل دا کوئی وچلا سرکاری ریکارڈ موجود نہیں۔ وفاقی حکومت، صوبائی محکمے، پولیس، عدلیہ، فوجی ادارے تے خود مختار اتھارٹیاں آودی آودی بجٹ دے حساب نال گڈیاں چلا رہیاں نیں۔ پر سرکاری آڈٹ رپورٹس، پارلیمانی سوال، میڈیا تحقیقات تے معلومات تک رسائی دے قانوناں دے تحت حاصل کیتیاں گئیاں معلوماتاں نوں اکٹھا کیتا جاوے تاں اس خرچ دا اک معقول اندازہ سامنے آ سکدا اے۔

اج پاکستان وچ اندازاً لگ بھگ دو لکھ سرکاری گاڑیاں مختلف اداریاں دے استعمال وچ نیں۔ اینہاں وچ وفاقی وزارتاں، صوبائی محکمے، ضلعی انتظامیہ، پولیس تے وکھو وکھ سرکاری کارپوریشنز دیاں سواریاں شامل نیں۔ جے سرکاری قواعد تے ایندھن دی سہولت نوں سامنے رکھیا جاوے تاں بعض گڈیاں لئی مہینے دی دو سو توں ڈھائی سو لیٹر دی حد مقرر ہُندی اے، جدو کہ فیلڈ افسران تے پولیس دے نظام وچ ایہہ مقدار چار سو توں پنج سو لیٹر تک وی پہنچ جاندی اے۔

اینہاں مختلف حدّاں نوں سامنے رکھ کے جے ہر دیہاڑے استعمال دا اندازہ لایا جاوے تاں اک سرکاری گڈی اوسطاً سات توں چوداں لیٹر تک پٹرول یا ڈیزل اک دیہاڑی وچ استعمال کردی اے۔ ایویں مجموعی طور تے اوسط استعمال تقریباً دس توں گیارہ لیٹر فی گڈی دیہاڑی دا بندا اے۔ جے ایہہ اوسط دو لکھ سرکاری گڈیاں تے لاگو کیتی جاوے تاں پاکستان وچ ہر دیہاڑ لگ بھگ وی لکھ توں اٹھائی لکھ لیٹر ایندھن سرکاری گڈیاں وچ ورتیا جاندا اے۔ سادہ انداز وچ اس نوں تقریباً پنجی لکھ لیٹر دیہاڑی دا سمجھیا جا سکدا اے۔

جے اس مقدار دی اوسط قیمت تین سو تی روپیے فی لیٹر فرض کیتی جاوے تاں دیہاڑی دا خرچ تقریباً بیاسی کروڑ پنجاہ لکھ روپیے بندا اے۔ مہینے دی ایہہ رقم تقریباً چووی ارب پچھتر کروڑ روپیے تک پہنچ جاندی اے، جدوں کہ سال دی صرف سرکاری گڈیاں اتے ایندھن تے خرچ ہون والی رقم تقریباً تین سو ارب روپیے دے نیڑے نیڑے بن جاندی اے۔ ایہہ قومی خزانے اُتے اک نمایاں مالی بوجھ اے۔

ایہہ اندازہ صرف سویلین سرکاری گڈیاں دا اے۔ جے نیم سرکاری اداریاں، خود مختار کارپوریشنز تے انفراسٹرکچر اتھارٹیاں دیاں گڈیاں وی پا لئیاں جان تاں ایندھن دا ورتاوا اس توں وی ود ہو سکدا اے۔ بعض معاشی اندازیاں دے مطابق سارے سرکاری نظام وچ ایندھن دا مجموعی ورتاوا سال دا ساڈھے تین سو ارب روپیے تک اپڑ سکدا اے۔

ایہہ وی سچ اے کہ پاکستان وچ اکثر سرکاری افسران نوں گڈی دے نال ڈرائیور، مرمت تے پٹرول سب کچھ سرکاری خزانے وچوں دتا جاندا اے۔ اس پاروں بس ایندھن ہی نئیں بلکہ پورے ٹرانسپورٹ نظام دا خرچ کئی گنا ودھ جاندا اے۔ جے گڈیاں دی خریداری، مرمت، ٹائر تے ڈرائیوراں دیاں تنخواہاں وی شامل کیتیاں جان تاں سرکاری ٹرانسپورٹ نظام دا مجموعی خرچ سال دا چار سو توں ساڈھے چار سو ارب روپیے تک پہنچ سکدا اے۔

پاکستان وچ سرکاری افسران نوں گڈی تے ایندھن دی سہولت عہدے تے ادارے دے مطابق دِتی جاندی اے۔ وفاقی بیوروکریسی وچ گریڈ بائی دے افسران جیویں وفاقی سیکرٹری یا چیف سیکرٹری عام طور تے سرکاری ڈرائیور دے نال گڈی استعمال کردے نیں تے بعض صورتاں وچ اک توں زیادہ گڈیاں وی اینہاں دے ورتن وچ ہُندیاں نیں۔ اینہاں لئی پٹرول دی ماہانہ حد عام طور تے چھ سو توں سات سو لیٹر تک دسی جاندی اے۔

گریڈ اکی تے گریڈ وی دے افسران نوں عموماً اک سرکاری گڈی ملدی اے تے اینہاں لئی پٹرول دی حد تقریباً دو سو توں تین سو لیٹر ماہانہ ہُندی اے۔ ایویں ای گریڈ انی تے گریڈ اٹھارہ دے افسران لئی ایہہ مقدار عام طور تے ڈیڑھ سو توں ڈھائی سو لیٹر دے نیڑے ہُندی اے۔

عدالتی نظام وچ ہائی کورٹ تے ضلعی عدلیہ دے جج صاحبان نوں وی سرکاری گڈی دتی جاندی اے تے اینہاں لئی ایندھن دی ماہانہ حد تقریباً تین سو توں پنج سو لیٹر رکھی جاندی اے۔

پنجاب حکومت نے فروری دو ہزار چھبی وچ نوی موٹر ٹرانسپورٹ پالیسی لیاندی جندے وچ اعلیٰ بیوروکریسی لئی سرکاری گڈیاں تے ایندھن دیاں سہولتاں نوں دوبارہ منظم کیتا گیا۔ اس پالیسی دے مطابق چیف سیکرٹری پنجاب تے آئی جی پنجاب نوں تین تین سرکاری گڈیاں رکھن دی اجازت دِتی گئی اے۔ اینہاں وچ اک اٹھائی سو سی سی سرکاری گڈی، اک سنتالی سو سی سی ٹورنگ گڈی تے اک اٹھارہ سو سی سی گڈی ذاتی ورتاوے لئی شامل اے۔

رپورٹاں دے مطابق اٹھائی سو سی سی گڈی لئی پنج سو لیٹر مہینے دا پٹرول مقرر کیتا گیا، جدو کہ اٹھارہ سو سی سی ذاتی ورتاوے لئی گڈی واسطے تین سو لیٹر مہینہ حد رکھی گئی۔ ٹورنگ گڈی لئی ایندھن اصل ورتاوے دے مطابق دین دی اجازت اے۔

پاکستان دی آبادی اس وقت تقریباً چھبی کروڑ دے نیڑے آ، جدو کہ فیڈرل سول سروس دے افسران دی گنتی لگ بھگ چھ ہزار پنج سو سمجھی جاندی اے۔ اس حساب نال پاکستان وچ اوسطاً اک فیڈرل سول سروس افسر دے حصے وچ تقریباً چالی ہزار شہریاں دے انتظامی معاملات آندے نیں۔

دوجے پاسے بھارت دی آبادی تقریباً ایک سو اڑتالی کروڑ اے تے آل انڈیا سروسز دے افسران دی تعداد تقریباً بارہ ہزار پنج سو سمجھی جاندی اے۔ اس تناسب دے مطابق بھارت وچ اک اعلیٰ سول سروس افسر دے حصے وچ اوسطاً ایک لکھ وی ہزار شہریاں دے معاملات آندے نیں۔

ایویں بھارت وچ فی افسر آبادی دا بوجھ پاکستان توں تقریباً تین گنا ود اے، پر اس دے باوجود پاکستان وچ سرکاری گڈی تے ایندھن دیاں سہولتاں نسبتاً وڈے دل نال دتیاں جاندیاں نیں۔

جے پاکستان وچ دیہاڑی دا تقریباً پنجی لکھ لیٹر ایندھن صرف سرکاری گڈیاں وچ استعمال ہُندا اے تاں سال دے تقریباً تین سو ارب روپیے صرف پٹرول تے ڈیزل اُتے خرچ ہو جاندے نیں۔ ایہہ رقم پاکستان دے کئی قومی منصوبیاں دے سال دے بجٹ دے برابر اے۔ اس لئی ضروری اے کہ سرکاری ٹرانسپورٹ نظام نوں زیادہ پر اثر، کفایتی تے شفاف بنایا جاوے۔

آخر وچ ایہہ وضاحت ضروری اے کہ اس مضمون وچ بیان کیتے گے حساب کتاب نوں حتمی سرکاری حساب کتاب نہ سمجھیا جاوے۔ ایہہ اندازے مختلف پالیسی دستاویزات، آڈٹ رپورٹس تے انتظامی قواعد نوں سامنے رکھ کے مرتب کیتے گے نیں۔ اس تحریر دا مقصد صرف ایہہ آ کہ حکومتی ادارے، تحقیق کرن والے تے تھنک ٹینکس اس معاملے اُتے سنجیدگی نال غور کرن تے سرکاری گڈیاں اتے ایندھن دی مقدار ورتن دے بارے وچ سہی گل عوام دے سامنے لیائی جاوے۔