کیہہ واقعی آئی پی پیز غیر ملکی کمپنیوں دی ملکیت نیں کہ حکومت انہاں نال طے شدہ معاہدے منسوخ نہیں کر سکدی؟
▫
پاکستان وچ کُل بتی 32 فوسل فیول تے مبنی پاور پلانٹ نیں۔ انہاں وچوں اٹھارہ پاور پلانٹ صرف پنج وڈے کاروباری گروپاں دے قبضے وچ نیں۔ یعنی آدھا پاور سیکٹر چند خانداناں دے کنٹرول وچ دے دتا گیا اے۔
ساڈا بجلی دا نظام کدوں ٹھیک ہووے گا؟ (تیسری قسط)
ساڈی حکومت تے وزارتِ توانائی والیاں پاسوں ایہہ تاثر مسلسل دتا جاندا رہیا اے کہ جے آئی پی پیز دے معاہدے ختم کرن دی گل کیتی گئی تاں پاکستان نوں بین الاقوامی مسائل دا سامنا کرنا پئے گا تے ایہہ کسے وڈے عالمی بحران دا سبب بن سکدا اے۔
پر میری تحقیق دے مطابق حقیقت ایہہ اے کہ پاکستان وچ چلن والیاں آئی پی پیز وچوں نوے فیصد پاکستانی کاروباری گروپاں دی ملکیت یا شراکت وچ نیں۔ ایس لئی ایہہ کہنا کہ ایہہ مکمل طور تے بین الاقوامی معاہدے نیں تے انہاں تے نظرِ ثانی ممکن نہیں، حقیقت دی مکمل تصویر پیش نہیں کردا۔
کجھ منصوبیاں وچ تھوڑا بہت حصہ غیر ملکی سرمایہ کاراں نوں دتا گیا تاکہ انہاں نوں بین الاقوامی منصوبے دا تاثر دتا جا سکے، حالانکہ اصل ملکیت تے کنٹرول شروع توں ہی مقامی کاروباری گروپاں دے کول رہیا۔
ایہہ گل درست اے کہ 1994 وچ آئی پی پیز پالیسی دے آغاز تے پاکستان وچ غیر ملکی سرمایہ کار وڈی تعداد وچ شامل ہوئے سن، پر وقت دے نال انہاں وچوں اکثر اپنے حصص فروخت کرکے نکل گئے تے انہاں منصوبیاں دی ملکیت آخرکار پاکستانی کمپنیوں دے پاس منتقل ہو گئی۔
ایس قسط وچ پاکستان دیاں وڈیاں Fossil Fuel Based IPPs یعنی اوہ نجی بجلی پیدا کرن والیاں کمپنیاں جیہڑیاں کوئلے، گیس، آر ایل این جی، فرنس آئل یا ہور فوسل ایندھن توں بجلی پیدا کردیاں نیں، پہلی واری اک ہی تھان اکٹھیاں کرکے پیش کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ صاف نظر آ سکے کہ ملک دے موجودہ بجلی نظام نوں ایس حالت تک لے آون وچ انہاں پاکستانی کمپنیوں دا کناں اثر رسوخ اے۔
انہاں ہی کمپنیوں تے حکومت دے باہمی فیصلیاں دے نتیجے وچ بجلی دے بلّاں وچ فکسڈ چارجز تے FCA یعنی فیول کاسٹ ایڈجسٹمنٹ ورگے اضافی اخراجات شامل کیتے گئے، جنہاں دے ذریعے ہر صارف دے بل وچوں رقم اکٹھی کرکے پاور کمپنیوں نوں ادا کیندی رہی۔
آؤ ہُن انہاں کمپنیوں تے اک نظر ماریے۔ 1۔ Pak Gen Power (ملکیت: نشاط گروپ)
2۔ Nishat Power (ملکیت: نشاط گروپ)
3۔ Nishat Chunian Power (ملکیت: نشاط چونیاں گروپ)
4۔ Lalpir Power (ملکیت: نشاط گروپ)۔ ایہہ پاور پلانٹ ابتدا وچ اک امریکی کمپنی دے کول سی مگر 2007 وچ نشاط گروپ نے اسے خرید لیا۔ ستمبر 2024 تک ایہہ حکومت دے نال معاہدے دے تحت بجلی فروخت کردا رہیا، مگر آئی پی پیز تے مہنگی بجلی دے خلاف عوامی دباؤ توں بعد ایہہ معاہدہ ختم کر دتا گیا۔ حکومت دا مؤقف سی کہ پرانے آئی پی پیز معاہدے عوام اُتے غیر معمولی مالی بوجھ پا رہے نیں، اس لئی انہاں نوں دوبارہ طے کیتا جاوے یا ختم کیتا جاوے۔ کمپنی دی طرفوں ایہہ گل کیتی گئی کہ جے معاہدہ اک پاسے توں ختم ہویا تاں معاملہ بین الاقوامی ثالثی وچ لے جایا جا سکدا اے، جدوں کہ حکومت نے جواب دتا کہ ضرورت پئی تاں انہاں معاہدیاں تے انہاں توں حاصل ہوئے مالی فائدیاں دی تحقیقات وی کیتی جا سکدی اے۔ بعد وچ حکومت نے لگ بھگ ساڑھے بارہ ارب روپے دی سیٹلمنٹ ادا کیتی۔ ایس وقت پلانٹ نوں preservation mode وچ رکھیا گیا اے تے کمپنی دا ارادہ اے کہ مستقبل وچ اسے نئی بجلی مارکیٹ وچ استعمال کیتا جاوے۔
5۔ Hub Power Company (Hubco) (ملکیت: حبکو گروپ)
6۔ Narowal Energy (ملکیت: حبکو گروپ)
7۔ China Power Hub Generation Company (CPHGC) (ملکیت: حبکو گروپ تے چینی شراکت دار)
8۔ Thar Energy Limited (TEL) (ملکیت: حبکو گروپ تے شراکت دار)
9۔ ThalNova Thar Power (ملکیت: حبکو گروپ تے شراکت دار)
حبکو گروپ دے موجودہ چیئرمین ایم حبیب اللہ خان نیں۔ ابتدا وچ اس کمپنی دے وڈے حصص غیر ملکی سرمایہ کاراں دے کول سن، انہاں دے نکلن توں بعد حسین داؤد حبکو دے چیئرمین بنے۔ بعد وچ انہاں دے لگ بھگ 15.7 فیصد حصص خرید کے ایم حبیب اللہ خان اس گروپ دے چیئرمین بن گئے تے ہولے ہولے اوہ اج پاکستان دے پنج وڈے پاور منصوبیاں دے مالک نیں۔ 10۔ Fauji Kabirwala Power Company (ملکیت: فوجی فاؤنڈیشن)
11۔ Foundation Power Company Daharki (ملکیت: فوجی فاؤنڈیشن)
12۔ Orient Power Company (ملکیت: اورینٹ گروپ)
13۔ Saba Power Company (ملکیت: صبا پاور کمپنی) ایہہ دونے پاور منصوبے ندیم بابر دے نیں جیہڑے عمران خان دے دور وچ معاونِ خصوصی برائے پیٹرولیم رہے۔
14۔ Kohinoor Energy Limited (ملکیت: سہگل گروپ)
15۔ Uch Power Limited (Uch I) (ملکیت: سفائر فائبرز 50 فیصد تے مائنڈ برج 50 فیصد)
16۔ Uch II Power (ملکیت: سفائر فائبرز 50 فیصد تے مائنڈ برج 50 فیصد)
17۔ Sapphire Electric Company Limited (ملکیت: سفائر گروپ 100 فیصد)
18۔ TNB Liberty Power (ملکیت: لبرٹی گروپ)
19۔ Liberty Power Tech (ملکیت: لبرٹی گروپ)
20۔ Engro Powergen Qadirpur (ملکیت: اینگرو گروپ)
21۔ Lucky Electric Power (ملکیت: لکی گروپ)
22۔ Attock Gen Power (ملکیت: اٹک گروپ)
23۔ Atlas Power (ملکیت: اٹلس گروپ)
24۔ Saif Power (ملکیت: سیف گروپ)
25۔ Halmore Power Generation (ملکیت: ہالمور گروپ)
26۔ Gul Ahmed Energy (ملکیت: گل احمد گروپ)
27۔ Tapal Energy (ملکیت: ٹپال گروپ)
28۔ Rousch Power (موجودہ تحویل: حکومت پاکستان، NPPMCL)۔ ایہہ پلانٹ ایس وقت مکمل طور تے فعال نہیں سمجھیا جاندا۔ اس دا اصل معاہدہ ختم ہو چکیا اے تے ایہہ پرانے آئی پی پی ماڈل دے تحت باقاعدہ سپلائی نہیں دے رہیا بلکہ محدود یا غیر فعال حالت وچ اے۔
29۔ Sahiwal Coal Power (ملکیت: Huaneng Shandong، چین)
30۔ Port Qasim Coal Power (ملکیت: چین تے قطر مشترکہ)
31۔ Engro Thar Coal Power (ملکیت: اینگرو گروپ تے شراکت دار)
32۔ Thar Coal Block I Power (ملکیت: Shanghai Electric، چین)
جے انہاں 32 پاور پلانٹاں دا مجموعی جائزہ لیا جائے تاں صاف ظاہر ہوندا اے کہ انہاں وچوں 28 پاکستانی کاروباری گروپاں دے کنٹرول وچ نیں تے صرف 4 وچ غیر ملکی خصوصاً چینی کمپنیوں دی نمایاں ملکیت موجود اے۔
مینوں تاں حیرت ایس گل تے اے کہ انہاں 32 آئی پی پیز وچوں 28 پاکستانی کمپنیاں نیں جدوں کہ صرف 4 غیر ملکی نیں۔ حکومت پاکستان سالانہ 3000 ارب روپے انہاں کمپنیوں وچ تقسیم کردی اے تے سادہ اوسط دے مطابق ہر کمپنی دے حصے وچ لگ بھگ 94 ارب روپے سالانہ آندے نیں، تے جے صرف 28 پاکستانی کمپنیوں نوں دیکھیا جاوے تاں ایہہ اوسط 100 ارب روپے توں وی ودھ ہو جاندی اے۔
ایہہ وضاحت ضروری اے کہ ایہہ اوسط صرف عمومی اندازہ اے تاکہ مجموعی تصویر سمجھ آ سکے۔ اس دا ہرگز ایہہ مطلب نہیں کہ ساریاں آئی پی پیز نوں برابر ادائیگیاں ہوندیاں نیں۔ حقیقت وچ capacity payments ہر پاور پلانٹ دی پیداواری صلاحیت، معاہدے تے لاگت دے مطابق مختلف ہوندیاں نیں۔ مثال دے طور تے 2015 توں 2024 دے دوران لگ بھگ 362 میگاواٹ دے لال پیر نوں 52.081 ارب روپے تے لگ بھگ 365 میگاواٹ دے پاک جین نوں 50.834 ارب روپے دتے گئے، جدوں کہ 1292 میگاواٹ دے حبکو نوں ایسے عرصے وچ لگ بھگ 205.034 ارب روپے ادا کیتے گئے۔ ایس توں صاف ظاہر ہوندا اے کہ ادائیگی مکمل طور تے پلانٹ دی capacity دے مطابق ہوندی اے۔
مثال دے طور تے حبکو دی capacity لال پیر توں لگ بھگ 3.5 گنا زیادہ اے تے اس دی ادائیگی وی تقریباً 4 گنا اے۔ ایہہ ڈیٹا سرکاری طور تے CPPA G توں حاصل کیتا گیا اے۔
ایس صورتحال وچ ایہہ سوال ہور وی شدت نال سامنے آندا اے کہ ایس پورے نظام دا اصل فائدہ کنہاں نوں پہنچ رہیا اے تے اس دا بوجھ مسلسل عام صارف کیوں برداشت کر رہیا اے۔ اک عام بندے دی جیب وچوں نکلن والی رقم آخر کتھے جا رہی اے تے انہاں وسائل دے ذریعے ایہہ آئی پی پیز کیویں وڈیاں جائیداداں تے نئی نئی کمپنیاں دیاں مالک بن گئیاں۔
ایہہ محض ناانصافی نہیں بلکہ واضح معاشی استحصال اے جیہڑا عوام دے نال ہویا اے تے جیہنے عام آدمی نوں بری طرح متاثر کیتا اے۔
جے ایس سارے معاملے دی حقیقی تے غیر جانبدارانہ تحقیق مقصود اے تاں روایتی سرکاری کمیشن کافی نہیں ہون گے بلکہ اک ایہہ جیہا آزاد تے شفاف نظام درکار اے جتھے ماہرینِ معاشیات، توانائی دے ماہرین، آڈیٹر تے سول سوسائٹی دے نمائندے شامل ہون تے جیہدی کارروائی مکمل طور تے عوام دے سامنے ہووے۔ جدوں تک تحقیق دا عمل مفادات توں آزاد تے کھلا نہیں ہووے گا نہ حقیقت سامنے آوے گی تے نہ ہی بجلی دے بلّاں دا کوئی پائیدار حل نکل سکے گا۔
(باقی اگلی قسط وچ)
ساڈا بجلی دا نظام کدوں ٹھیک ہووے گا؟ (تیسری قسط)
ساڈی حکومت تے وزارتِ توانائی والیاں پاسوں ایہہ تاثر مسلسل دتا جاندا رہیا اے کہ جے آئی پی پیز دے معاہدے ختم کرن دی گل کیتی گئی تاں پاکستان نوں بین الاقوامی مسائل دا سامنا کرنا پئے گا تے ایہہ کسے وڈے عالمی بحران دا سبب بن سکدا اے۔
پر میری تحقیق دے مطابق حقیقت ایہہ اے کہ پاکستان وچ چلن والیاں آئی پی پیز وچوں نوے فیصد پاکستانی کاروباری گروپاں دی ملکیت یا شراکت وچ نیں۔ ایس لئی ایہہ کہنا کہ ایہہ مکمل طور تے بین الاقوامی معاہدے نیں تے انہاں تے نظرِ ثانی ممکن نہیں، حقیقت دی مکمل تصویر پیش نہیں کردا۔
کجھ منصوبیاں وچ تھوڑا بہت حصہ غیر ملکی سرمایہ کاراں نوں دتا گیا تاکہ انہاں نوں بین الاقوامی منصوبے دا تاثر دتا جا سکے، حالانکہ اصل ملکیت تے کنٹرول شروع توں ہی مقامی کاروباری گروپاں دے کول رہیا۔
ایہہ گل درست اے کہ 1994 وچ آئی پی پیز پالیسی دے آغاز تے پاکستان وچ غیر ملکی سرمایہ کار وڈی تعداد وچ شامل ہوئے سن، پر وقت دے نال انہاں وچوں اکثر اپنے حصص فروخت کرکے نکل گئے تے انہاں منصوبیاں دی ملکیت آخرکار پاکستانی کمپنیوں دے پاس منتقل ہو گئی۔
ایس قسط وچ پاکستان دیاں وڈیاں Fossil Fuel Based IPPs یعنی اوہ نجی بجلی پیدا کرن والیاں کمپنیاں جیہڑیاں کوئلے، گیس، آر ایل این جی، فرنس آئل یا ہور فوسل ایندھن توں بجلی پیدا کردیاں نیں، پہلی واری اک ہی تھان اکٹھیاں کرکے پیش کیتیاں جا رہیاں نیں تاکہ صاف نظر آ سکے کہ ملک دے موجودہ بجلی نظام نوں ایس حالت تک لے آون وچ انہاں پاکستانی کمپنیوں دا کناں اثر رسوخ اے۔
انہاں ہی کمپنیوں تے حکومت دے باہمی فیصلیاں دے نتیجے وچ بجلی دے بلّاں وچ فکسڈ چارجز تے FCA یعنی فیول کاسٹ ایڈجسٹمنٹ ورگے اضافی اخراجات شامل کیتے گئے، جنہاں دے ذریعے ہر صارف دے بل وچوں رقم اکٹھی کرکے پاور کمپنیوں نوں ادا کیندی رہی۔
آؤ ہُن انہاں کمپنیوں تے اک نظر ماریے۔ 1۔ Pak Gen Power (ملکیت: نشاط گروپ)
2۔ Nishat Power (ملکیت: نشاط گروپ)
3۔ Nishat Chunian Power (ملکیت: نشاط چونیاں گروپ)
4۔ Lalpir Power (ملکیت: نشاط گروپ)۔ ایہہ پاور پلانٹ ابتدا وچ اک امریکی کمپنی دے کول سی مگر 2007 وچ نشاط گروپ نے اسے خرید لیا۔ ستمبر 2024 تک ایہہ حکومت دے نال معاہدے دے تحت بجلی فروخت کردا رہیا، مگر آئی پی پیز تے مہنگی بجلی دے خلاف عوامی دباؤ توں بعد ایہہ معاہدہ ختم کر دتا گیا۔ حکومت دا مؤقف سی کہ پرانے آئی پی پیز معاہدے عوام اُتے غیر معمولی مالی بوجھ پا رہے نیں، اس لئی انہاں نوں دوبارہ طے کیتا جاوے یا ختم کیتا جاوے۔ کمپنی دی طرفوں ایہہ گل کیتی گئی کہ جے معاہدہ اک پاسے توں ختم ہویا تاں معاملہ بین الاقوامی ثالثی وچ لے جایا جا سکدا اے، جدوں کہ حکومت نے جواب دتا کہ ضرورت پئی تاں انہاں معاہدیاں تے انہاں توں حاصل ہوئے مالی فائدیاں دی تحقیقات وی کیتی جا سکدی اے۔ بعد وچ حکومت نے لگ بھگ ساڑھے بارہ ارب روپے دی سیٹلمنٹ ادا کیتی۔ ایس وقت پلانٹ نوں preservation mode وچ رکھیا گیا اے تے کمپنی دا ارادہ اے کہ مستقبل وچ اسے نئی بجلی مارکیٹ وچ استعمال کیتا جاوے۔
5۔ Hub Power Company (Hubco) (ملکیت: حبکو گروپ)
6۔ Narowal Energy (ملکیت: حبکو گروپ)
7۔ China Power Hub Generation Company (CPHGC) (ملکیت: حبکو گروپ تے چینی شراکت دار)
8۔ Thar Energy Limited (TEL) (ملکیت: حبکو گروپ تے شراکت دار)
9۔ ThalNova Thar Power (ملکیت: حبکو گروپ تے شراکت دار)
حبکو گروپ دے موجودہ چیئرمین ایم حبیب اللہ خان نیں۔ ابتدا وچ اس کمپنی دے وڈے حصص غیر ملکی سرمایہ کاراں دے کول سن، انہاں دے نکلن توں بعد حسین داؤد حبکو دے چیئرمین بنے۔ بعد وچ انہاں دے لگ بھگ 15.7 فیصد حصص خرید کے ایم حبیب اللہ خان اس گروپ دے چیئرمین بن گئے تے ہولے ہولے اوہ اج پاکستان دے پنج وڈے پاور منصوبیاں دے مالک نیں۔ 10۔ Fauji Kabirwala Power Company (ملکیت: فوجی فاؤنڈیشن)
11۔ Foundation Power Company Daharki (ملکیت: فوجی فاؤنڈیشن)
12۔ Orient Power Company (ملکیت: اورینٹ گروپ)
13۔ Saba Power Company (ملکیت: صبا پاور کمپنی) ایہہ دونے پاور منصوبے ندیم بابر دے نیں جیہڑے عمران خان دے دور وچ معاونِ خصوصی برائے پیٹرولیم رہے۔
14۔ Kohinoor Energy Limited (ملکیت: سہگل گروپ)
15۔ Uch Power Limited (Uch I) (ملکیت: سفائر فائبرز 50 فیصد تے مائنڈ برج 50 فیصد)
16۔ Uch II Power (ملکیت: سفائر فائبرز 50 فیصد تے مائنڈ برج 50 فیصد)
17۔ Sapphire Electric Company Limited (ملکیت: سفائر گروپ 100 فیصد)
18۔ TNB Liberty Power (ملکیت: لبرٹی گروپ)
19۔ Liberty Power Tech (ملکیت: لبرٹی گروپ)
20۔ Engro Powergen Qadirpur (ملکیت: اینگرو گروپ)
21۔ Lucky Electric Power (ملکیت: لکی گروپ)
22۔ Attock Gen Power (ملکیت: اٹک گروپ)
23۔ Atlas Power (ملکیت: اٹلس گروپ)
24۔ Saif Power (ملکیت: سیف گروپ)
25۔ Halmore Power Generation (ملکیت: ہالمور گروپ)
26۔ Gul Ahmed Energy (ملکیت: گل احمد گروپ)
27۔ Tapal Energy (ملکیت: ٹپال گروپ)
28۔ Rousch Power (موجودہ تحویل: حکومت پاکستان، NPPMCL)۔ ایہہ پلانٹ ایس وقت مکمل طور تے فعال نہیں سمجھیا جاندا۔ اس دا اصل معاہدہ ختم ہو چکیا اے تے ایہہ پرانے آئی پی پی ماڈل دے تحت باقاعدہ سپلائی نہیں دے رہیا بلکہ محدود یا غیر فعال حالت وچ اے۔
29۔ Sahiwal Coal Power (ملکیت: Huaneng Shandong، چین)
30۔ Port Qasim Coal Power (ملکیت: چین تے قطر مشترکہ)
31۔ Engro Thar Coal Power (ملکیت: اینگرو گروپ تے شراکت دار)
32۔ Thar Coal Block I Power (ملکیت: Shanghai Electric، چین)
جے انہاں 32 پاور پلانٹاں دا مجموعی جائزہ لیا جائے تاں صاف ظاہر ہوندا اے کہ انہاں وچوں 28 پاکستانی کاروباری گروپاں دے کنٹرول وچ نیں تے صرف 4 وچ غیر ملکی خصوصاً چینی کمپنیوں دی نمایاں ملکیت موجود اے۔
مینوں تاں حیرت ایس گل تے اے کہ انہاں 32 آئی پی پیز وچوں 28 پاکستانی کمپنیاں نیں جدوں کہ صرف 4 غیر ملکی نیں۔ حکومت پاکستان سالانہ 3000 ارب روپے انہاں کمپنیوں وچ تقسیم کردی اے تے سادہ اوسط دے مطابق ہر کمپنی دے حصے وچ لگ بھگ 94 ارب روپے سالانہ آندے نیں، تے جے صرف 28 پاکستانی کمپنیوں نوں دیکھیا جاوے تاں ایہہ اوسط 100 ارب روپے توں وی ودھ ہو جاندی اے۔
ایہہ وضاحت ضروری اے کہ ایہہ اوسط صرف عمومی اندازہ اے تاکہ مجموعی تصویر سمجھ آ سکے۔ اس دا ہرگز ایہہ مطلب نہیں کہ ساریاں آئی پی پیز نوں برابر ادائیگیاں ہوندیاں نیں۔ حقیقت وچ capacity payments ہر پاور پلانٹ دی پیداواری صلاحیت، معاہدے تے لاگت دے مطابق مختلف ہوندیاں نیں۔ مثال دے طور تے 2015 توں 2024 دے دوران لگ بھگ 362 میگاواٹ دے لال پیر نوں 52.081 ارب روپے تے لگ بھگ 365 میگاواٹ دے پاک جین نوں 50.834 ارب روپے دتے گئے، جدوں کہ 1292 میگاواٹ دے حبکو نوں ایسے عرصے وچ لگ بھگ 205.034 ارب روپے ادا کیتے گئے۔ ایس توں صاف ظاہر ہوندا اے کہ ادائیگی مکمل طور تے پلانٹ دی capacity دے مطابق ہوندی اے۔
مثال دے طور تے حبکو دی capacity لال پیر توں لگ بھگ 3.5 گنا زیادہ اے تے اس دی ادائیگی وی تقریباً 4 گنا اے۔ ایہہ ڈیٹا سرکاری طور تے CPPA G توں حاصل کیتا گیا اے۔
ایس صورتحال وچ ایہہ سوال ہور وی شدت نال سامنے آندا اے کہ ایس پورے نظام دا اصل فائدہ کنہاں نوں پہنچ رہیا اے تے اس دا بوجھ مسلسل عام صارف کیوں برداشت کر رہیا اے۔ اک عام بندے دی جیب وچوں نکلن والی رقم آخر کتھے جا رہی اے تے انہاں وسائل دے ذریعے ایہہ آئی پی پیز کیویں وڈیاں جائیداداں تے نئی نئی کمپنیاں دیاں مالک بن گئیاں۔
ایہہ محض ناانصافی نہیں بلکہ واضح معاشی استحصال اے جیہڑا عوام دے نال ہویا اے تے جیہنے عام آدمی نوں بری طرح متاثر کیتا اے۔
جے ایس سارے معاملے دی حقیقی تے غیر جانبدارانہ تحقیق مقصود اے تاں روایتی سرکاری کمیشن کافی نہیں ہون گے بلکہ اک ایہہ جیہا آزاد تے شفاف نظام درکار اے جتھے ماہرینِ معاشیات، توانائی دے ماہرین، آڈیٹر تے سول سوسائٹی دے نمائندے شامل ہون تے جیہدی کارروائی مکمل طور تے عوام دے سامنے ہووے۔ جدوں تک تحقیق دا عمل مفادات توں آزاد تے کھلا نہیں ہووے گا نہ حقیقت سامنے آوے گی تے نہ ہی بجلی دے بلّاں دا کوئی پائیدار حل نکل سکے گا۔
(باقی اگلی قسط وچ)
