ڇا حڪومت کي خبر آهي ته پاڪستان ۾ سرڪاري گاڏين تي روزانو ڪيترو پيٽرول خرچ ٿئي ٿو؟

جيڪڏهن واقعي ايندھن بچائڻ مقصد آهي ته سڀ کان پهرين سرڪاري گاڏين جي استعمال تي نظرثاني ٿيڻ گهرجي، نه ته اسڪولن ۽ ڪاليجن کي بند ڪرڻ جهڙا قدم کڻڻ گهرجن۔ هي رڳو خرچن جو مسئلو ناهي بلڪه حڪومتي ترجيحن جو به سوال آهي۔

پاڪستان ۾ مختلف سرڪاري ادارن جي گاڏين ۾ روزانو لڳ ڀڳ 25 لک لٽر پيٽرول ۽ ڊيزل استعمال ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن هن مقدار کي مهيني جي بنياد تي ڏٺو وڃي ته اها واپرائڻ تقريباً 7 ڪروڙ 50 لک لٽر ماهوار تائين پهچي وڃي ٿي۔ اهي انگ اکر ظاهر ڪن ٿا ته سرڪاري ٽرانسپورٽ جو نظام ملڪ جي ايندھن جي معيشت ۾ هڪ اهم حصو رکي ٿو۔

پنجاب ۾ نئين گاڏين جي پاليسي تحت ڪجهه اعليٰ آفيسرن کي ذاتي استعمال لاءِ الڳ گاڏي به ڏني وئي آهي۔ ان جي منطق اها بيان ڪئي وئي آهي ته انهن جي گهر ڀاتين کي سبز نمبر پليٽ واري سرڪاري گاڏي سان عوامي هنڌن تي وڃڻ دوران شرمندگي محسوس نه ٿئي۔ پر اها دليل عوامي حلقن ۾ ڪيترائي سوال پيدا ڪري ٿي۔

حڪومت خطي ۾ جنگي صورتحال ۽ تيل جي فراهمي متاثر ٿيڻ جي خدشي کي نظر ۾ رکندي هڪ قومي فيول ڪنزرويشن ايڪشن پلان تيار ڪيو آهي۔ هن منصوبي ۾ تجويز ڏني وئي آهي ته سرڪاري ۽ خانگي ادارن ۾ Work from Home يعني گهرن مان ڪم ڪرڻ کي وڌايو وڃي ۽ تعليمي ادارن ۾ Distance Learning يعني آن لائن تعليم جو نظام متعارف ڪرايو وڃي ته جيئن ايندھن جي استعمال ۾ گهٽتائي اچي سگهي۔

پر حيران ڪندڙ ڳالهه اها آهي ته سرڪاري گاڏين جي ايندھن جي استعمال ۾ گهٽتائي بابت ڪا واضح ۽ جامع پاليسي سامهون ناهي آئي، جڏهن ته اهو ايندھن جي استعمال جو هڪ وڏو سبب آهي۔

پاڪستان ۾ سرڪاري گاڏين تي خرچ ٿيندڙ پيٽرول ۽ ڊيزل بابت ڪو هڪ مرڪزي سرڪاري ڊيٽا موجود ناهي، ڇو ته وفاق، صوبا، پوليس، عدليه، فوجي ادارا ۽ مختلف خودمختيار اٿارٽيون پنهنجن پنهنجن بجيٽن تحت گاڏيون هلائن ٿيون۔ بهرحال سرڪاري آڊٽ رپورٽن، پارلياماني سوالن، ميڊيا تحقيق ۽ Right of Information ذريعي حاصل ڪيل معلومات کي گڏ ڪيو وڃي ته خرچ جو هڪ مناسب اندازو لڳائي سگهجي ٿو۔

اڄ پاڪستان ۾ اندازاً لڳ ڀڳ ٻه لک سرڪاري گاڏيون مختلف ادارن وٽ موجود آهن۔ انهن ۾ وفاقي وزارتون، صوبائي کاتا، ضلعي انتظاميه، پوليس ۽ مختلف سرڪاري ڪارپوريشنن جون گاڏيون شامل آهن۔

سرڪاري ضابطن ۽ مختلف کاتن ۾ ڏني ويندڙ ايندھن جي سهولت موجب ڪجهه سرڪاري گاڏين لاءِ ماهوار لڳ ڀڳ 200 کان 250 لٽر جي حد مقرر هوندي آهي، جڏهن ته فيلڊ آفيسرن، پوليس ۽ ڪجهه ٻين ادارن ۾ اها مقدار 400 کان 500 لٽر يا ان کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿي۔

انهن حدن کي نظر ۾ رکندي جيڪڏهن روزاني استعمال جو اندازو لڳايو وڃي ته هڪ سرڪاري گاڏي تقريباً 7 کان 14 لٽر پيٽرول يا ڊيزل روزانو استعمال ڪري ٿي۔ اهڙي طرح اوسط طور هڪ سرڪاري گاڏي جو روزانو استعمال تقريباً 10 کان 11 لٽر بڻجي وڃي ٿو۔

جيڪڏهن هن اوسط کي بنياد بڻائي ٻه لک سرڪاري گاڏين جو اندازو لڳايو وڃي ته پاڪستان ۾ سرڪاري گاڏين ۾ روزانو تقريباً 20 لک کان 28 لک لٽر پيٽرول يا ڊيزل استعمال ٿئي ٿو، جنهن کي سادي انداز ۾ تقريباً 25 لک لٽر روزانو تصور ڪري سگهجي ٿو۔

جيڪڏهن اوسط قيمت 330 رپيا في لٽر فرض ڪئي وڃي ته روزانو خرچ تقريباً 82 ڪروڙ 50 لک رپيا بڻجي ٿو۔ مهيني جي بنياد تي اهو خرچ تقريباً 24 ارب 75 ڪروڙ رپيا تائين پهچي وڃي ٿو، جڏهن ته سالياني بنياد تي رڳو سرڪاري گاڏين جي ايندھن تي خرچ ٿيندڙ رقم تقريباً 300 ارب رپين جي ويجهو ٿي وڃي ٿي، جيڪا قومي خزاني تي هڪ وڏو مالي بار آهي۔

ياد رکڻ گهرجي ته اهو اندازو رڳو سول سرڪاري گاڏين بابت آهي۔ جيڪڏهن نيم سرڪاري ادارا، خودمختيار ڪارپوريشنون ۽ وڏا انفراسٽرڪچر ادارا به شامل ڪيا وڃن ته خرچ ان کان به وڌيڪ ٿي سگهي ٿو۔ ڪجهه معاشي اندازن موجب مڪمل سرڪاري نظام ۾ ايندھن جو مجموعي خرچ سالياني تقريباً 350 ارب رپين تائين پهچي سگهي ٿو۔

پاڪستان ۾ اڪثر سرڪاري آفيسرن کي گاڏي سان گڏ ڊرائيور، مرمت ۽ پيٽرول به سرڪاري خزاني مان مهيا ڪيو ويندو آهي۔ تنهن ڪري صرف ايندھن جو خرچ ئي نه پر سڄي ٽرانسپورٽ نظام جو خرچ تمام گهڻو وڌي وڃي ٿو۔ جڏهن گاڏين جي خريداري، مرمت، ٽائر ۽ ڊرائيورن جون پگهارون به شامل ڪيون وڃن ته سرڪاري ٽرانسپورٽ نظام جو مجموعي خرچ سالياني تقريباً 400 کان 450 ارب رپين تائين پهچي سگهي ٿو۔

پاڪستان ۾ سرڪاري آفيسرن کي گاڏي ۽ پيٽرول جي سهولت عهدي ۽ اداري موجب ڏني ويندي آهي۔ وفاقي بيوروڪريسي ۾ گريڊ 22 جا آفيسر جهڙوڪ وفاقي سيڪريٽري يا چيف سيڪريٽري عام طور سرڪاري ڊرائيور سان گاڏي استعمال ڪندا آهن ۽ ڪڏهن ڪڏهن هڪ کان وڌيڪ گاڏيون به استعمال ڪندا آهن۔ انهن لاءِ پيٽرول جي ماهوار حد عام طور 600 کان 700 لٽر تائين بيان ڪئي ويندي آهي۔

گريڊ 21 ۽ گريڊ 20 جي آفيسرن کي عام طور هڪ سرڪاري گاڏي ملي ٿي ۽ انهن لاءِ پيٽرول جي حد تقريباً 200 کان 300 لٽر ماهوار هوندي آهي، جڏهن ته گريڊ 19 ۽ گريڊ 18 جي آفيسرن لاءِ اها مقدار عام طور 150 کان 250 لٽر جي ويجهو هوندي آهي۔

عدالتي نظام ۾ هاءِ ڪورٽ ۽ ضلعي عدالتن جي ججن کي به سرڪاري گاڏيون مهيا ڪيون وينديون آهن ۽ انهن لاءِ ايندھن جي ماهوار حد عام طور 300 کان 500 لٽر هوندي آهي۔

پنجاب حڪومت فيبروري 2026 ۾ نئين Motor Transport Policy 2026 نافذ ڪئي جنهن تحت اعليٰ بيوروڪريسي لاءِ سرڪاري گاڏين ۽ ايندھن جي سهولتن کي ٻيهر ترتيب ڏنو ويو۔ هن پاليسي تحت چيف سيڪريٽري پنجاب ۽ آءِ جي پنجاب کي ٽي ٽي سرڪاري گاڏيون رکڻ جي اجازت ڏني وئي آهي۔ انهن ۾ 2800 سي سي سرڪاري گاڏي، 4700 سي سي ٽورنگ گاڏي ۽ 1800 سي سي ذاتي استعمال جي گاڏي شامل آهي۔

رپورٽن موجب 2800 سي سي گاڏي لاءِ 500 لٽر ماهوار پيٽرول مقرر ڪيو ويو آهي، جڏهن ته 1800 سي سي ذاتي استعمال واري گاڏي لاءِ 300 لٽر ماهوار حد مقرر ڪئي وئي آهي، جڏهن ته ٽورنگ گاڏي لاءِ ايندھن حقيقي استعمال مطابق مهيا ڪرڻ جي اجازت ڏني وئي آهي۔

پاڪستان جي آبادي تقريباً 26 ڪروڙ جي ويجهو آهي جڏهن ته فيڊرل سول سروس جي آفيسرن جو انگ لڳ ڀڳ 6500 سمجهيو وڃي ٿو۔ ان حساب سان پاڪستان ۾ اوسط طور هڪ فيڊرل سول سروس آفيسر جي ذمي تقريباً 40 هزار شهرين جي انتظامي معاملن جي نگراني هوندي آهي۔

ٻئي طرف ڀارت جي آبادي تقريباً 148 ڪروڙ آهي ۽ آل انڊيا سروسز جي آفيسرن جو انگ لڳ ڀڳ 12500 آهي۔ ان حساب سان ڀارت ۾ هڪ اعليٰ سول سروس آفيسر جي ذمي اوسطاً تقريباً 1 لک 20 هزار شهرين جا انتظامي معاملا هوندا آهن۔

اهڙي طرح ڀارت ۾ في آفيسر آبادي جو بار پاڪستان کان تقريباً ٽي ڀيرا وڌيڪ آهي، پر ان جي باوجود پاڪستان ۾ سرڪاري ٽرانسپورٽ ۽ ايندھن جون سهولتون نسبتاً وڌيڪ فراخدلي سان مهيا ڪيون وڃن ٿيون۔

جيڪڏهن پاڪستان ۾ روزانو تقريباً 25 لک لٽر ايندھن رڳو سرڪاري گاڏين ۾ استعمال ٿئي ٿو ته ان جو مطلب آهي ته سالياني بنياد تي تقريباً 300 ارب رپيا رڳو پيٽرول ۽ ڊيزل تي خرچ ٿي وڃن ٿا۔ اها رقم پاڪستان جي ڪيترن ئي وڏن قومي منصوبن جي سالياني بجيٽ جي برابر آهي۔ تنهن ڪري ضروري آهي ته سرڪاري ٽرانسپورٽ ۽ سول سروس جي موجوده نظام کي وڌيڪ موثر، بچت وارو ۽ شفاف بڻايو وڃي۔

آخر ۾ اها وضاحت ضروري آهي ته هن مضمون ۾ پيش ڪيل انگن اکرن کي حتمي سرڪاري ڊيٽا طور نه ڏٺو وڃي۔ اهي اندازا مختلف پاليسي دستاويزن، آڊٽ رپورٽن ۽ انتظامي ضابطن کي نظر ۾ رکي ترتيب ڏنا ويا آهن۔ هن تحرير جو مقصد رڳو اهو آهي ته حڪومتي ادارا، محقق ۽ ٿنڪ ٽينڪس هن موضوع تي سنجيدگي سان ڌيان ڏين ۽ سرڪاري گاڏين ۽ ايندھن جي استعمال بابت درست انگ اکر عوام جي سامهون آندا وڃن ته جيئن حقيقتون واضح ٿي سگهن۔