ڇا واقعي IPPs غير ملڪي ڪمپنين جي ملڪيت آهن، ايترو جو حڪومت انهن سان ڪيل معاهدا ختم نٿي ڪري سگهي؟
▫
پاڪستان ۾ ڪُل 32 فوسل فيول تي ٻڌل پاور پلانٽ موجود آهن۔ انهن مان 18 پاور پلانٽ صرف پنج وڏن ڪاروباري گروپن جي قبضي ۾ آهن۔ يعني ملڪ جو لڳ ڀڳ اڌ پاور سيڪٽر چند محدود خاندانن جي ڪنٽرول هيٺ اچي چڪو آهي۔
اسان جو بجليءَ جو نظام ڪيئن ٺيڪ ٿيندو؟ (ٽيون حصو)
حڪومت ۽ وزارتِ توانائي پاران مسلسل اهو تاثر پيش ڪيو ويندو رهيو آهي ته جيڪڏهن IPPs سان ٿيل معاهدن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته پاڪستان کي بين الاقوامي سطح تي سنگين پيچيدگين کي منهن ڏيڻو پوندو، ۽ اهو قدم ڪنهن وڏي عالمي بحران جو سبب بڻجي سگهي ٿو۔
پر منهنجي تحقيق مطابق حقيقت هن کان مختلف آهي۔ پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ IPPs مان لڳ ڀڳ نوي سيڪڙو يا ته مڪمل طور تي پاڪستاني ڪاروباري گروپن جي ملڪيت آهن يا انهن جي شراڪت ۾ هلن ٿيون۔ تنهنڪري اهو چوڻ ته اهي مڪمل طور بين الاقوامي نوعيت جا معاهدا آهن ۽ انهن تي نظرثاني ممڪن ناهي، حقيقت جي مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري۔
ڪجهه منصوبن ۾ محدود غير ملڪي سيڙپڪارن کي شامل ڪري انهن کي بين الاقوامي منصوبن جو رنگ ڏنو ويو، جڏهن ته اصل مالڪي ۽ ڪنٽرول شروعات کان ئي مقامي ڪاروباري گروپن وٽ رهيو۔
اهو پڻ حقيقت آهي ته 1994ع ۾ IPPs پاليسي جي شروعات وقت غير ملڪي سيڙپڪاري وڏي پيماني تي پاڪستان ۾ داخل ٿي، پر وقت گذرڻ سان انهن مان گهڻن پنهنجا حصا وڪڻي ڇڏيا ۽ اهي منصوبا آخرڪار پاڪستاني ڪمپنين جي قبضي ۾ اچي ويا۔
هن قسط ۾ پاڪستان جي وڏين Fossil Fuel Based IPPs يعني اهي خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنيون جيڪي ڪوئلي، گئس، RLNG، فرنس آئل يا ٻين فوسل ايندھن مان بجلي پيدا ڪن ٿيون، پهريون ڀيرو هڪ هنڌ گڏ ڪري پيش ڪيون پيون وڃن، جيئن واضح طور ڏسي سگهجي ته ملڪ جي موجوده بجلي نظام کي هن سطح تائين آڻڻ ۾ انهن ڪمپنين جو ڪهڙو اثر ۽ ڪردار رهيو آهي۔
انهن ئي ڪمپنين ۽ حڪومت جي گڏيل پاليسين جي نتيجي ۾ بجلي جي بلن ۾ فڪسڊ چارجز ۽ FCA يعني Fuel Cost Adjustment جهڙا اضافي خرچ شامل ڪيا ويا، جن ذريعي هر صارف کان رقم وصول ڪري پاور ڪمپنين کي ادا ڪئي ويندي رهي۔
هاڻي اچو ته انهن ڪمپنين جو جائزو وٺون:
1۔ Pak Gen Power (ملڪيت: نشاط گروپ)
2۔ Nishat Power (ملڪيت: نشاط گروپ)
3۔ Nishat Chunian Power (ملڪيت: نشاط چونياں گروپ)
4۔ Lalpir Power (ملڪيت: نشاط گروپ)۔ هي پاور پلانٽ شروعات ۾ هڪ آمريڪي ڪمپني وٽ هو، پر 2007ع ۾ نشاط گروپ ان کي خريد ڪيو۔ سيپٽمبر 2024ع تائين هي حڪومت سان ٿيل معاهدي تحت بجلي فراهم ڪندو رهيو، پر مهانگي بجلي خلاف وڌندڙ عوامي دٻاءَ کان پوءِ اهو معاهدو ختم ڪيو ويو۔ حڪومت جو موقف هو ته پراڻا IPPs معاهدا عوام تي غير معمولي مالي بار وجهي رهيا آهن، تنهنڪري انهن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ يا ختم ڪرڻ ضروري آهي۔ ڪمپني طرفان چيو ويو ته جيڪڏهن معاهدو هڪ طرفي طور ختم ڪيو ويو ته معاملو بين الاقوامي ثالثي تائين وڃي سگهي ٿو، جڏهن ته حڪومت واضح ڪيو ته ضرورت پوڻ تي انهن معاهدن ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ مالي فائدن جي جاچ به ٿي سگهي ٿي۔ بعد ۾ حڪومت لڳ ڀڳ ساڍا ٻارهن ارب رپيا سيٽلمينٽ طور ادا ڪيا۔ هن وقت پلانٽ preservation mode ۾ رکيل آهي ۽ ڪمپني جو ارادو آهي ته مستقبل ۾ ان کي نئين بجلي مارڪيٽ ۾ استعمال ڪيو وڃي۔
5۔ Hub Power Company (Hubco) (ملڪيت: حبڪو گروپ)
6۔ Narowal Energy (ملڪيت: حبڪو گروپ)
7۔ China Power Hub Generation Company (CPHGC) (ملڪيت: حبڪو گروپ ۽ چيني ڀائيوار)
8۔ Thar Energy Limited (TEL) (ملڪيت: حبڪو گروپ ۽ ڀائيوار)
9۔ ThalNova Thar Power (ملڪيت: حبڪو گروپ ۽ ڀائيوار) حبڪو گروپ جو موجوده چيئرمين ايم حبيب الله خان آهي۔ شروعات ۾ ڪمپني جا وڏا حصا غير ملڪي سيڙپڪارن وٽ هئا، پوءِ حسين دائود چيئرمين بڻيا، ۽ بعد ۾ ايم حبيب الله خان حصيداري خريد ڪري قيادت سنڀالي۔
10۔ Fauji Kabirwala Power Company (ملڪيت: فوجي فاؤنڊيشن)
11۔ Foundation Power Company Daharki (ملڪيت: فوجي فاؤنڊيشن)
12۔ Orient Power Company (ملڪيت: اورينٽ گروپ)
13۔ Saba Power Company (ملڪيت: صبا پاور ڪمپني) انهن ٻنهي منصوبن جا مالڪ نديم بابر آهن، جيڪي عمران خان جي دور ۾ پيٽروليم بابت خاص صلاحڪار رهيا۔
14۔ Kohinoor Energy Limited (ملڪيت: سهگل گروپ)
15۔ Uch Power Limited (Uch I) (ملڪيت: سفائر فائبرز 50٪ ۽ Mind Bridge 50٪)
16۔ Uch II Power (ملڪيت: سفائر فائبرز 50٪ ۽ Mind Bridge 50٪)
17۔ Sapphire Electric Company Limited (ملڪيت: سفائر گروپ)
18۔ TNB Liberty Power (ملڪيت: لبرٽي گروپ)
19۔ Liberty Power Tech (ملڪيت: لبرٽي گروپ)
20۔ Engro Powergen Qadirpur (ملڪيت: اينگرو گروپ)
21۔ Lucky Electric Power (ملڪيت: لڪي گروپ)
22۔ Attock Gen Power (ملڪيت: اٽڪ گروپ)
23۔ Atlas Power (ملڪيت: اٽلس گروپ)
24۔ Saif Power (ملڪيت: سيف گروپ)
25۔ Halmore Power Generation (ملڪيت: هالمور گروپ)
26۔ Gul Ahmed Energy (ملڪيت: گل احمد گروپ)
27۔ Tapal Energy (ملڪيت: ٽپال گروپ)
28۔ Rousch Power (حڪومت پاڪستان جي تحويل ۾، NPPMCL)۔ هي پلانٽ هن وقت مڪمل طور تي فعال نه سمجھيو وڃي ٿو، ان جو اصل معاهدو ختم ٿي چڪو آهي ۽ اهو پراڻي IPP ماڊل تحت باقاعده سپلائي فراهم نٿو ڪري۔
29۔ Sahiwal Coal Power (ملڪيت: Huaneng Shandong، چين)
30۔ Port Qasim Coal Power (ملڪيت: چين ۽ قطر)
31۔ Engro Thar Coal Power (ملڪيت: اينگرو گروپ ۽ ڀائيوار)
32۔ Thar Coal Block I Power (ملڪيت: Shanghai Electric، چين)
جيڪڏهن انهن 32 پاور پلانٽن جو مجموعي جائزو ورتو وڃي ته واضح طور ظاهر ٿئي ٿو ته انهن مان 28 پاڪستاني ڪاروباري گروپن جي ڪنٽرول ۾ آهن، جڏهن ته صرف 4 ۾ غير ملڪي، خاص طور چيني، سيڙپڪاري موجود آهي۔
اهڙي صورتحال ۾ اهو بنيادي سوال وڌيڪ شدت سان اڀري ٿو ته هن سڄي نظام جو اصل فائدو ڪير حاصل ڪري رهيو آهي، ۽ ان جو بار مسلسل عام صارف ڇو برداشت ڪري رهيو آهي۔ ماڻهن جي کيسي مان نڪتل رقم آخر ڪٿي وڃي رهي آهي، ۽ انهن وسيلن جي ذريعي اهي IPPs ڪيئن وڏيون ملڪيتون ۽ نيون ڪمپنيون قائم ڪري چڪا آهن۔
هي رڳو ناانصافي نه پر هڪ واضح معاشي استحصال آهي، جنهن عام ماڻهن کي سخت متاثر ڪيو آهي۔
جيڪڏهن هن معاملي جي حقيقي ۽ غير جانبدارانه جاچ ڪرڻي آهي ته روايتي سرڪاري ڪميشن ڪافي نه هوندا، بلڪه هڪ اهڙو آزاد ۽ شفاف نظام ضروري آهي جنهن ۾ معاشيات جا ماهر، توانائي جا ماهر، آڊيٽر ۽ سول سوسائٽي جا نمائندا شامل هجن، ۽ جنهن جي ڪارروائي مڪمل طور عوام جي سامهون هجي۔
جيستائين جاچ جو عمل مفادن کان پاڪ ۽ شفاف نه ٿيندو، نه حقيقت سامهون ايندي ۽ نه ئي بجلي جي مسئلي جو ڪو مستقل ۽ پائيدار حل نڪرندو۔
(باقي ايندڙ قسط ۾)
اسان جو بجليءَ جو نظام ڪيئن ٺيڪ ٿيندو؟ (ٽيون حصو)
حڪومت ۽ وزارتِ توانائي پاران مسلسل اهو تاثر پيش ڪيو ويندو رهيو آهي ته جيڪڏهن IPPs سان ٿيل معاهدن کي ختم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي ته پاڪستان کي بين الاقوامي سطح تي سنگين پيچيدگين کي منهن ڏيڻو پوندو، ۽ اهو قدم ڪنهن وڏي عالمي بحران جو سبب بڻجي سگهي ٿو۔
پر منهنجي تحقيق مطابق حقيقت هن کان مختلف آهي۔ پاڪستان ۾ ڪم ڪندڙ IPPs مان لڳ ڀڳ نوي سيڪڙو يا ته مڪمل طور تي پاڪستاني ڪاروباري گروپن جي ملڪيت آهن يا انهن جي شراڪت ۾ هلن ٿيون۔ تنهنڪري اهو چوڻ ته اهي مڪمل طور بين الاقوامي نوعيت جا معاهدا آهن ۽ انهن تي نظرثاني ممڪن ناهي، حقيقت جي مڪمل تصوير پيش نٿو ڪري۔
ڪجهه منصوبن ۾ محدود غير ملڪي سيڙپڪارن کي شامل ڪري انهن کي بين الاقوامي منصوبن جو رنگ ڏنو ويو، جڏهن ته اصل مالڪي ۽ ڪنٽرول شروعات کان ئي مقامي ڪاروباري گروپن وٽ رهيو۔
اهو پڻ حقيقت آهي ته 1994ع ۾ IPPs پاليسي جي شروعات وقت غير ملڪي سيڙپڪاري وڏي پيماني تي پاڪستان ۾ داخل ٿي، پر وقت گذرڻ سان انهن مان گهڻن پنهنجا حصا وڪڻي ڇڏيا ۽ اهي منصوبا آخرڪار پاڪستاني ڪمپنين جي قبضي ۾ اچي ويا۔
هن قسط ۾ پاڪستان جي وڏين Fossil Fuel Based IPPs يعني اهي خانگي بجلي پيدا ڪندڙ ڪمپنيون جيڪي ڪوئلي، گئس، RLNG، فرنس آئل يا ٻين فوسل ايندھن مان بجلي پيدا ڪن ٿيون، پهريون ڀيرو هڪ هنڌ گڏ ڪري پيش ڪيون پيون وڃن، جيئن واضح طور ڏسي سگهجي ته ملڪ جي موجوده بجلي نظام کي هن سطح تائين آڻڻ ۾ انهن ڪمپنين جو ڪهڙو اثر ۽ ڪردار رهيو آهي۔
انهن ئي ڪمپنين ۽ حڪومت جي گڏيل پاليسين جي نتيجي ۾ بجلي جي بلن ۾ فڪسڊ چارجز ۽ FCA يعني Fuel Cost Adjustment جهڙا اضافي خرچ شامل ڪيا ويا، جن ذريعي هر صارف کان رقم وصول ڪري پاور ڪمپنين کي ادا ڪئي ويندي رهي۔
هاڻي اچو ته انهن ڪمپنين جو جائزو وٺون:
1۔ Pak Gen Power (ملڪيت: نشاط گروپ)
2۔ Nishat Power (ملڪيت: نشاط گروپ)
3۔ Nishat Chunian Power (ملڪيت: نشاط چونياں گروپ)
4۔ Lalpir Power (ملڪيت: نشاط گروپ)۔ هي پاور پلانٽ شروعات ۾ هڪ آمريڪي ڪمپني وٽ هو، پر 2007ع ۾ نشاط گروپ ان کي خريد ڪيو۔ سيپٽمبر 2024ع تائين هي حڪومت سان ٿيل معاهدي تحت بجلي فراهم ڪندو رهيو، پر مهانگي بجلي خلاف وڌندڙ عوامي دٻاءَ کان پوءِ اهو معاهدو ختم ڪيو ويو۔ حڪومت جو موقف هو ته پراڻا IPPs معاهدا عوام تي غير معمولي مالي بار وجهي رهيا آهن، تنهنڪري انهن کي ٻيهر ترتيب ڏيڻ يا ختم ڪرڻ ضروري آهي۔ ڪمپني طرفان چيو ويو ته جيڪڏهن معاهدو هڪ طرفي طور ختم ڪيو ويو ته معاملو بين الاقوامي ثالثي تائين وڃي سگهي ٿو، جڏهن ته حڪومت واضح ڪيو ته ضرورت پوڻ تي انهن معاهدن ۽ انهن مان حاصل ٿيندڙ مالي فائدن جي جاچ به ٿي سگهي ٿي۔ بعد ۾ حڪومت لڳ ڀڳ ساڍا ٻارهن ارب رپيا سيٽلمينٽ طور ادا ڪيا۔ هن وقت پلانٽ preservation mode ۾ رکيل آهي ۽ ڪمپني جو ارادو آهي ته مستقبل ۾ ان کي نئين بجلي مارڪيٽ ۾ استعمال ڪيو وڃي۔
5۔ Hub Power Company (Hubco) (ملڪيت: حبڪو گروپ)
6۔ Narowal Energy (ملڪيت: حبڪو گروپ)
7۔ China Power Hub Generation Company (CPHGC) (ملڪيت: حبڪو گروپ ۽ چيني ڀائيوار)
8۔ Thar Energy Limited (TEL) (ملڪيت: حبڪو گروپ ۽ ڀائيوار)
9۔ ThalNova Thar Power (ملڪيت: حبڪو گروپ ۽ ڀائيوار) حبڪو گروپ جو موجوده چيئرمين ايم حبيب الله خان آهي۔ شروعات ۾ ڪمپني جا وڏا حصا غير ملڪي سيڙپڪارن وٽ هئا، پوءِ حسين دائود چيئرمين بڻيا، ۽ بعد ۾ ايم حبيب الله خان حصيداري خريد ڪري قيادت سنڀالي۔
10۔ Fauji Kabirwala Power Company (ملڪيت: فوجي فاؤنڊيشن)
11۔ Foundation Power Company Daharki (ملڪيت: فوجي فاؤنڊيشن)
12۔ Orient Power Company (ملڪيت: اورينٽ گروپ)
13۔ Saba Power Company (ملڪيت: صبا پاور ڪمپني) انهن ٻنهي منصوبن جا مالڪ نديم بابر آهن، جيڪي عمران خان جي دور ۾ پيٽروليم بابت خاص صلاحڪار رهيا۔
14۔ Kohinoor Energy Limited (ملڪيت: سهگل گروپ)
15۔ Uch Power Limited (Uch I) (ملڪيت: سفائر فائبرز 50٪ ۽ Mind Bridge 50٪)
16۔ Uch II Power (ملڪيت: سفائر فائبرز 50٪ ۽ Mind Bridge 50٪)
17۔ Sapphire Electric Company Limited (ملڪيت: سفائر گروپ)
18۔ TNB Liberty Power (ملڪيت: لبرٽي گروپ)
19۔ Liberty Power Tech (ملڪيت: لبرٽي گروپ)
20۔ Engro Powergen Qadirpur (ملڪيت: اينگرو گروپ)
21۔ Lucky Electric Power (ملڪيت: لڪي گروپ)
22۔ Attock Gen Power (ملڪيت: اٽڪ گروپ)
23۔ Atlas Power (ملڪيت: اٽلس گروپ)
24۔ Saif Power (ملڪيت: سيف گروپ)
25۔ Halmore Power Generation (ملڪيت: هالمور گروپ)
26۔ Gul Ahmed Energy (ملڪيت: گل احمد گروپ)
27۔ Tapal Energy (ملڪيت: ٽپال گروپ)
28۔ Rousch Power (حڪومت پاڪستان جي تحويل ۾، NPPMCL)۔ هي پلانٽ هن وقت مڪمل طور تي فعال نه سمجھيو وڃي ٿو، ان جو اصل معاهدو ختم ٿي چڪو آهي ۽ اهو پراڻي IPP ماڊل تحت باقاعده سپلائي فراهم نٿو ڪري۔
29۔ Sahiwal Coal Power (ملڪيت: Huaneng Shandong، چين)
30۔ Port Qasim Coal Power (ملڪيت: چين ۽ قطر)
31۔ Engro Thar Coal Power (ملڪيت: اينگرو گروپ ۽ ڀائيوار)
32۔ Thar Coal Block I Power (ملڪيت: Shanghai Electric، چين)
جيڪڏهن انهن 32 پاور پلانٽن جو مجموعي جائزو ورتو وڃي ته واضح طور ظاهر ٿئي ٿو ته انهن مان 28 پاڪستاني ڪاروباري گروپن جي ڪنٽرول ۾ آهن، جڏهن ته صرف 4 ۾ غير ملڪي، خاص طور چيني، سيڙپڪاري موجود آهي۔
اهڙي صورتحال ۾ اهو بنيادي سوال وڌيڪ شدت سان اڀري ٿو ته هن سڄي نظام جو اصل فائدو ڪير حاصل ڪري رهيو آهي، ۽ ان جو بار مسلسل عام صارف ڇو برداشت ڪري رهيو آهي۔ ماڻهن جي کيسي مان نڪتل رقم آخر ڪٿي وڃي رهي آهي، ۽ انهن وسيلن جي ذريعي اهي IPPs ڪيئن وڏيون ملڪيتون ۽ نيون ڪمپنيون قائم ڪري چڪا آهن۔
هي رڳو ناانصافي نه پر هڪ واضح معاشي استحصال آهي، جنهن عام ماڻهن کي سخت متاثر ڪيو آهي۔
جيڪڏهن هن معاملي جي حقيقي ۽ غير جانبدارانه جاچ ڪرڻي آهي ته روايتي سرڪاري ڪميشن ڪافي نه هوندا، بلڪه هڪ اهڙو آزاد ۽ شفاف نظام ضروري آهي جنهن ۾ معاشيات جا ماهر، توانائي جا ماهر، آڊيٽر ۽ سول سوسائٽي جا نمائندا شامل هجن، ۽ جنهن جي ڪارروائي مڪمل طور عوام جي سامهون هجي۔
جيستائين جاچ جو عمل مفادن کان پاڪ ۽ شفاف نه ٿيندو، نه حقيقت سامهون ايندي ۽ نه ئي بجلي جي مسئلي جو ڪو مستقل ۽ پائيدار حل نڪرندو۔
(باقي ايندڙ قسط ۾)
